Komentarz do art. 41 Konstytucji RP

23.05.2012, 12:42, Anna Rakowska-Trela

 Art. 41
1. Każdemu zapewnia się nietykalność osobistą i wolność osobistą. Pozbawienie lub ograniczenie wolności może nastąpić tylko na zasadach i w trybie określonych w ustawie.
2. Każdy pozbawiony wolności nie na podstawie wyroku sądowego ma prawo odwołania się do sądu w celu niezwłocznego ustalenia legalności tego pozbawienia. O pozbawieniu wolności powiadamia się niezwłocznie rodzinę lub osobę wskazaną przez pozbawionego wolności.
3. Każdy zatrzymany powinien być niezwłocznie i w sposób zrozumiały dla niego poinformowany o przyczynach zatrzymania. Powinien on być w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania przekazany do dyspozycji sądu. Zatrzymanego należy zwolnić, jeżeli w ciągu 24 godzin od przekazania do dyspozycji sądu nie zostanie mu doręczone postanowienie sądu o tymczasowym aresztowaniu wraz z przedstawionymi zarzutami.
4. Każdy pozbawiony wolności powinien być traktowany w sposób humanitarny.
5. Każdy bezprawnie pozbawiony wolności ma prawo do odszkodowania.
 


1. Komentowany artykuł konkretyzuje ideę prawnej ochrony wolności człowieka, wyrażoną w art. 31 ust. 1 Konstytucji, na płaszczyźnie ochrony wolności osobistej i nietykalności osobistej. Ochrona ta obejmuje nie tylko zakaz ich ograniczania czy pozbawiania przez państwo, ale nakłada także na jego organy obowiązek zapobiegania takim naruszeniom przez jakiekolwiek inne podmioty.


2. Wolność osobista jest pierwszą konsekwencją wolnościowego statusu człowieka (art. 31 ust. 1). Tym samym art. 41 ust. 1 tę ogólną zasadę konkretyzuje na płaszczyźnie wolności osobistej i nietykalności osobistej. Wolność osobista oznacza możliwość kształtowania przez jednostkę swojego zachowania zgodnie ze swoją wolą, w sposób nieograniczony przez jakiekolwiek inne czynniki ludzkie. Tak rozumiana wolność jest niepodważalna i niezbywalna. Stanowi źródło i środek jej rozwoju osobistego oraz społecznego. Nie jest jednak absolutna; prawo może ustanawiać jej granice. Granice te mają przeciwdziałać naruszaniu wolności jednej osoby przez inną, służyć ochronie bezpieczeństwa, zdrowia. W doktrynie wyróżnia się dwa aspekty tak rozumianej wolności: pierwszy z nich to aspekt pozytywny, który polega na tym, że jednostka może swobodnie, zgodnie ze swoją wolą kształtować swoje zachowania. Drugi zaś to aspekt negatywny, sprowadzający się do zakazu ingerencji innych w sferę zastrzeżoną dla jednostki. Jest to więc „wolność od” wkraczania w sferę integralności tak fizycznej, jak i psychicznej.


3. Nietykalność osobista pozostaje w ścisłym związku z wolnością osobistą w jej aspekcie negatywnym. Jej istotą jest zachowanie przez jednostkę swej integralności, zarówno cielesnej, jak i psychicznej. Takie rozumienie nietykalności warunkuje zakaz jakiejkolwiek ingerencji z zewnątrz, która mogłaby tę integralność naruszyć. Jak podkreśla TK, nietykalność osobista wiąże się szczególnie silnie z godnością człowieka (art. 30 Konstytucji, wyrok TK, U 5/07). Nietykalność, w przeciwieństwie do wolności osobistej, ma charakter absolutny, nie może być ograniczana, jednostki nie można jej pozbawić. Nienaruszanie nietykalności stanowi jeden z aspektów poszanowania wolności jednostki.


4. Pozbawienie wolności osobistej oznacza uniemożliwienie jednostce korzystania z tej wolności. Konstytucyjne pojęcie pozbawienia wolności, którym ustrojodawca posłużył się w art. 41, nie ogranicza się jedynie do pozbawienia wolności w rozumieniu postępowania karnego, a więc do procesowego zatrzymania, tymczasowego aresztowania i kary pozbawienia wolności. Obejmuje ono wszelkie działania, które prowadzą do pozbawienia jednostki wolności, a więc m.in. karę aresztu w postępowaniu w sprawach o wykroczenia, zatrzymanie porządkowe (prewencyjne) i penitencjarne, zatrzymanie administracyjne, a nawet tzw. zatrzymanie chwilowe (legitymowanie). Z uwagi na Wszystkie te rodzaje zatrzymań muszą odpowiadać konstytucyjnemu standardowi pozbawienia wolności osobistej. Ograniczenie wolności osobistej polega natomiast na ustanowieniu wobec jednostki pewnych granic korzystania z niej. Może to być np. obowiązek wykonywania określonej pracy, powstrzymywania się od przebywania w określonych miejscach czy kontaktowania się z określonymi osobami. Ograniczenie wolności jest więc słabszą ingerencją w wolności osobistą, godzącą w pewien określony jej aspekt.


5. Pozbawienie lub ograniczenie wolności osobistej, z tego względu, że jest wyjątkiem od ogólnej deklaracji wolności człowieka, podlega szczególnej ochronie konstytucyjnej. Przy ich stosowaniu konieczne jest zachowanie wymogów z art. 31 ust. 3 Konstytucji, które uzupełnione są dodatkowymi wymogami z art. 41. Pozbawienie lub ograniczenie wolności osobistej może więc nastąpić jedynie na podstawie ustawy, która musi określać zasady i tryb pozbawienia lub ograniczenia, a ponadto przy pełnym poszanowaniu nietykalności osobistej. Jak przyjął TK, „pozbawienie wolności nie może polegać na odebraniu jednostce wszelkich możliwości decydowania o swoim postępowaniu i swojej sytuacji”.


6. Konstytucja wymaga uregulowania w ustawie zasad i trybu pozbawienia lub ograniczenia wolności. Do „zasad” tych należy zaliczyć: wskazanie podmiotu, który może orzekać w tej kwestii, określenie osób, wobec których może zostać podjęta decyzja o pozbawieniu lub ograniczeniu ich wolności oraz przesłanek umożliwiających podjęcie takiej decyzji, w tym statusu prawnego tych osób, ich zachowania, sytuacji faktycznej, a nadto dopuszczalnego czasu trwania pozbawienia lub ograniczenia, a w przypadku ograniczenia wolności – także dopuszczalnych jego form. Tryb pozbawienia lub ograniczenia wolności, którego regulację w ustawie nakazuje Konstytucja, obejmuje natomiast sposób postępowania (procedurę), jaką musi zastosować podmiot uprawniony do orzekania w tym przedmiocie. Wszystkie te uregulowania muszą spełniać najwyższe wymagania w zakresie stopnia precyzji na poziomie ustawy. Jednocześnie z art. 41 ust. 1 wynika zakaz pozbawiania lub ograniczania wolności osobistej na podstawie podustawowych aktów prawnych.


7. Każda osoba pozbawiona wolności inaczej niż na podstawie wyroku sądu ma prawo zwrócić się do sądu celem ustalenia legalności tego pozbawienia wolności. Prawo to wiąże się z prawem do sądu (zob. komentarz do art. 45). Należy podkreślić, iż termin „wyrok” został w art. 41 ust. 2 użyty w znaczeniu szerokim i obejmuje też inne orzeczenia sądu, w tym postanowienia o tymczasowym aresztowaniu. Zgodnie z wynikającymi z Konstytucji standardami, kontrola legalności pozbawienia wolności powinna obejmować nie tylko legalność samej decyzji o pozbawieniu wolności, w tym jej przesłanki i prawidłowość trybu jej podjęcia, lecz też sposób jej realizacji, w szczególności czas trwania pozbawienia wolności. Prawo zwrócenia się do sądu celem ustalenia legalności pozbawienia wolności nakłada na państwo obowiązek stworzenia takich gwarancji proceduralnych, aby każdy pozbawiony wolności miał faktyczną możliwość przedstawić swoją sytuację sądowi celem kontroli.


8. Na organ pozbawiający wolności Konstytucja nakłada nadto obowiązek niezwłocznego powiadomienia rodziny lub osoby wskazanej przez pozbawionego wolności. Mimo, iż przepis ten na pierwszym miejscu wskazuje rodzinę, na drugim zaś dopiero – osobę wskazaną przez pozbawionego wolności, to należy przyjąć, iż przy wyborze osoby pierwszeństwo powinna mieć jego wola. Dopiero gdy nie wskaże on osoby, to organ powinien powiadomić rodzinę. Konstytucja nie wyklucza oczywiście jednoczesnego powiadomienia i rodziny i osoby wskazanej przez pozbawionego wolności. Powiadomienie to powinno nastąpić niezwłocznie, czyli bez nieuzasadnionej zwłoki. Powinno obejmować zarówno sam fakt pozbawienia wolności, jak i miejsce oraz przewidywany czas jego trwania, a także – choć w ogólnym zarysie – jego przyczyny.


9. W art. 41 ust. 3 Konstytucja ustanawia gwarancje procesowe dla zatrzymanych. W orzecznictwie oraz doktrynie przyjmuje się, że gwarancje te odnoszą się jedynie do osób zatrzymanych w związku z podejrzeniem popełnienia czynu zabronionego, nie odnoszą się więc do osób pozbawionych wolności na innej podstawie. Za taką interpretacją przemawia też to, że ustrojodawca posługuje się w tym przepisie pojęciem „zatrzymania”, nie zaś – jak w pozostałych ustępach art. 41 – „pozbawienia wolności”. Zatrzymany powinien przede wszystkim zostać poinformowany o przyczynach zatrzymania w sposób dlań zrozumiały. Jeśli więc nie włada językiem polskim informacje te powinny być mu przekazane za pośrednictwem tłumacza, sposób ich przekazywania powinien też uwzględniać stopień rozwoju psychicznego zatrzymanego. Organ zatrzymujący powinien też upewnić się, czy osoba zatrzymana rozumie przekazywaną mu informację.


10. Ważną gwarancję stanowi wprowadzenie do Konstytucji 48-godzinnego terminu dla przekazania zatrzymanego do dyspozycji sądu, liczonego od chwili zatrzymania. W razie przekazania, sąd ma liczony od chwili przekazania 24-godzinny termin na rozstrzygnięcie kwestii tymczasowego aresztowania, w tym na wydanie postanowienia o tymczasowym aresztowaniu i doręczenie tego postanowienia zatrzymanemu wraz z przedstawionymi zarzutami. Jeżeli z jakichkolwiek przyczyn organy procesowe nie dokonają wymienionych czynności w wyznaczonych przez Konstytucję terminach, zatrzymanego należy bezwzględnie zwolnić, gdyż dalsze pozbawianie go wolności byłoby niezgodne z prawem.


11. Art. 41 wyraża także gwarancję humanitarnego traktowania osób pozbawionych wolności. Przepis ten, wprowadzając dalej idące gwarancje, niż określony w art. 40 zakaz tortur, okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania lub karania, stanowi rezultat wyjątkowości sytuacji, w jakiej znajdują się osoby pozbawione wolności i wyraz przyjęcia przez państwo odpowiedzialności za stworzenie im właściwych warunków. Konieczne jest zapewnienie przez państwo osobom pozbawionym wolności minimalnych standardów bytowych, a wszelkie postępowanie, które nie byłoby związane z celami kary (czyli przede wszystkim z dążeniem do resocjalizacji i powrotu do społeczeństwa) muszą być uznane za niezgodne z konstytucyjnym standardem humanitarnego traktowania (wyrok TK, SK 25/07).


12. Konstytucja gwarantuje wreszcie prawo do odszkodowania za bezprawne pozbawienie wolności. Odszkodowanie to należy rozumieć szeroko i powinno obejmować zarówno szkodę materialną (damnum emergens oraz lucrum cessans), jak i zadośćuczynienie za straty moralne (za doznaną krzywdę).
 

 
« Wstecz


Dyskusja: "Komentarz do art. 41 Konstytucji RP"
Data: Nazwa: Komentarz:
- Nie ma żadnych komentarzy -
Dodaj komentarz | Wyświetlić wszystkie komentarze