Komentarz do art. 96 Konstytucji RP

23.05.2012, 13:09, Anna Rakowska-Trela

Art. 96
1. Sejm składa się z 460 posłów.
2. Wybory do Sejmu są powszechne, równe, bezpośrednie i proporcjonalne oraz odbywają się w głosowaniu tajnym.

 


1. W skład Sejmu wchodzi 460 posłów. Przepis ustanawiający stałą liczbę posłów na tym poziomie został wprowadzony do Konstytucji PRL w 1960 r., w miejsce dotychczas obowiązującej stałej normy przedstawicielstwa, wynoszącej 1 mandat poselski na 60.000 mieszkańców i od tej pory jest przyjmowany w kolejnych regulacjach konstytucyjnych. Liczba 460 posłów jest to tzw. liczba ustawowa, stanowiąca podstawę dla obliczania kworum czy liczby głosów niezbędnych do podjęcia decyzji określonych w Konstytucji.


2. Skład Sejmu ustalany jest w tzw. pięcioprzymiotnikowych wyborach, tj. w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich, proporcjonalnych i odbywających się w głosowaniu tajnym. Są to tzw. pojęcia zastane, które kształtowały się wraz z rozwojem parlamentaryzmu oraz systemu wyborczego. Ustrojodawca nie dokonał natomiast wyraźnej konstytucjonalizacji zasady wolnych wyborów, przewidującej w najogólniejszym ujęciu, że każdy, komu przysługuje prawo wyborcze (czynne lub bierne) może zeń korzystać bez jakiegokolwiek przymus czy ograniczenia. Mimo to pozostałe, znajdujące odzwierciedlenie w Konstytucji zasady oraz ich gwarancje pozwalają stwierdzić, iż wybory do Sejmu mają de facto charakter wyborów wolnych, odpowiadających współczesnym standardom wyborów demokratycznych. Tym niemniej ujęcie w ustawie zasadniczej zasady wolności wyborów stanowiłoby przysłowiowe postawienie kropki nad „i”.


3. Wybory do Sejmu mają charakter powszechny. Oznacza to, że prawa wyborcze powinny przysługiwać wszystkim dorosłym obywatelom, zdolnym do podejmowania decyzji w sprawach publicznych i wiąże się z zakazem wprowadzania cenzusów, tj. ograniczeń w korzystaniu z praw wyborczych z uwagi na niespełnianie określonych wymogów, mających charakter dyskryminujący (np. cenzus majątku, wykształcenia, płci, rasy). Uzależnienie praw wyborczych od spełnienia wymogów niedyskryminujących (jak np. uzyskanie pełnoletniości) nie jest cenzusem, a jedynie naturalnym wyłączeniem (zob. inaczej w komentarzu do art. 62). Konstytucjonalizacja zasady powszechności nakłada na ustawodawcę obowiązek ustanowienia jej gwarancji (np. dostęp do lokali wyborczych, ułatwienia udziału w wyborach dla osób niepełnosprawnych i chorych, możliwość głosowania przez obywateli zamieszkałych za granicą), a także zakaz przyjmowania rozwiązań, które by ją osłabiały lub przekreślały.


4. Wybory do Sejmu są równe, zarówno w sensie formalnym, jak i materialnym. Równość formalna czynnego prawa wyborczego oznacza przyznanie każdemu z wyborców jednakowej liczby głosów i wyłącza zastosowanie głosowania pluralnego, czy systemu głosowania kurialnego. Oznacza również, że każdy, komu przysługuje bierne prawo wyborcze ma prawo zeń korzystać na równych zasadach i przy zachowaniu równości szans.


5. Z punktu widzenia zasady równości w sensie formalnym budzi wątpliwość wprowadzona do polskiego prawa wyborczego instytucja pełnomocnika do głosowania. Wydaje się, że ustanowienie pełnomocnika przez wyborcę stanowi bezwarunkowe przeniesienie prawa do głosowania z wyborcy-mocodawcy na wyborcę-pełnomocnika, mocodawca więc zrzeka się swojego głosu na rzecz pełnomocnika, który dysponuje jego głosem – w związku z obowiązywaniem zasady tajności głosowania i wynikającej zeń niemożności kontroli sposobu głosowania pełnomocnika - w sposób dowolny.


6. Równość w sensie materialnym oznacza, że siła głosu każdego z wyborców powinna być jednakowa. W wyborach do Sejmu zasada ta nakazuje ustawodawcy przyjęcie w ordynacji wyborczej określonych kształtów i rozmiarów okręgów wyborczych oraz ustalenie jednolitej normy przedstawicielstwa, według której ustala się liczbę posłów wybieranych w poszczególnych okręgach wyborczych. Z zasadą tą stoi w sprzeczności wprowadzanie tzw. geometrii wyborczej, tj. wyznaczanie okręgów wyborczych w taki sposób, który deformuje siłę głosów poszczególnych wyborców. W piśmiennictwie także za wątpliwe z punktu widzenia równości materialnej uważa się stosowanie w wyborach do Sejmu tzw. progów wyborczych (in. klauzul zaporowych), które uzależniają uczestnictwo danego komitetu wyborczego w podziale mandatów od uzyskania określonej (ilościowo, procentowo) liczby głosów. Jak dotychczas zgodność z Konstytucją regulacji wprowadzających w Polsce progi wyborcze nie była przedmiotem badania przez Trybunał Konstytucyjny, jednak w sprawie, w której TK badał konstytucyjność rozwiązań wprowadzających w wyborach samorządowych tzw. „grupowania list kandydatów”, wskazano, że „system wyborczy (…) musi (…) uwzględniać, że funkcja wyborów jest ściśle związana z celem, któremu one służą; chodzi o wyłonienie większości mogącej realizować konstytucyjne i ustawowe kompetencje. […] Przyjęcie określonego sposobu rozdziału mandatów w wyborach parlamentarnych jest więc zawsze kompromisem między dwiema wartościami: ideą równości materialnej wyborów, odzwierciedlającą szerzej pojmowaną ideę wyborów sprawiedliwych, oraz ideę wyborów >>skutecznych<<, pozwalających na wyłonienie stabilnej większości parlamentarnej” (K 31/06). Wydaje się, że tę samą argumentację można przywołać, oceniając konstytucyjność progów wyborczych.


7. Wybory do Sejmu są bezpośrednie. Zasada bezpośredniości oznacza, że wyborcy sami, bez pośrednictwa innych osób, decydują o składzie Sejmu. Głosują więc bezpośrednio i na ugrupowania, które chcieliby, by znalazły się w Sejmie i na indywidualnych kandydatów tych ugrupowań, wskazując w ten sposób ich pierwszeństwo do objęcia mandatu. W piśmiennictwie z zasady bezpośredniości wywodzi się czasem także wymóg osobistego głosowania przez wyborcę (tj. wymóg udania się przezeń do lokalu komisji wyborczej i osobistego oddania głosu). Pogląd ów ma znajdować uzasadnienie w tym, że akt głosowania jest realizacją szczególnego prawa o charakterze politycznym, podstawowego prawa obywatela i jako taki powinien być realizowany osobiście. Wydaje się jednak – w szczególności wobec coraz większej mobilności i migracji ludności oraz rozwoju techniki – że ów aspekt nie stanowi koniecznego elementu zasady bezpośredniości.


8. Kolejną konstytucyjną zasadą wyborów do Sejmu jest proporcjonalność, co oznacza, że podział miejsc w Sejmie powinien możliwie dokładnie odpowiadać poparciu, jakie poszczególne podmioty startujące w wyborach uzyskały od wyborców. Wybory proporcjonalne mogą odbywać się jedynie w wielomandatowych okręgach wyborczych, w których konkurują ze sobą różne listy kandydatów (nie zaś pojedynczy kandydaci). Wyłącza to możliwość wprowadzenia w ordynacji wyborczej wyborów większościowych, czy tzw. mieszanych. Nie wydaje się jednak, aby niemożliwe także było dokonywanie wyboru części posłów w okręgach jednomandatowych, z zachowaniem proporcjonalnego sposobu podziału mandatów między ugrupowania startujące w wyborach.


9. Konstytucjonalizacja zasady proporcjonalności jako podstawy przeprowadzenia wyborów do Sejmu warunkuje konieczność określenia w ustawie metody przeliczania głosów oddanych w wyborach na mandaty. Współcześnie znanych jest co najmniej kilkanaście takich metod podziału mandatów, są one przy tym bardzo zróżnicowane. Konstytucja nie daje ustawodawcy żadnych wskazówek co do wyboru metody przeliczania głosów na mandaty. W piśmiennictwie wątpliwości budzą wprowadzane przez ustawodawcę ograniczenia zasady proporcjonalności, szczególnie dlatego, że wydaje się, iż Konstytucja bezwarunkowo określa wybory do Sejmu jako proporcjonalne. Pierwszą z takich instytucji są wspomniane już „progi wyborcze”. Drugą z instytucji, która musi być rozpatrywana z punktu widzenia konstytucyjnej zasady proporcjonalności wyborów do Sejmu jest tzw. blokowanie list kandydatów, polegające na tym, że dwa lub więcej komitety wyborcze mogą w określonym czasie przed dniem wyborów zawrzeć porozumienie w celu wspólnego udziału w podziale mandatów między ich listy kandydatów. Wydaje się przy tym, że dokonując oceny należy – podobnie jak przy ocenie ograniczeń zasady równości - wyważać dwie wartości: z jednej strony ideę wyborów sprawiedliwych (proporcjonalność), z drugiej zaś – ideę wyborów skutecznych (zob. pkt 6).


10. Wybory do Sejmu odbywają się w głosowaniu tajnym. Tajność nie odnosi się więc do całego procesu wyborczego - nie jest przecież tajne udzielenie poparcia określonej liście kandydatów, bo następuje poprzez złożenie pod nią podpisu, nie jest też tajny sam fakt zagłosowania, gdyż wyborca przed otrzymaniem karty do głosowania podpisuje się w spisie wyborców, ani tym bardziej uczestniczenie w wyborach w charakterze kandydata na posła – a jedynie do jednego etapu procedury wyborczej, tj. do głosowania. Tajność polega więc na zagwarantowaniu, iż nikt poza wyborcą nie będzie miał możliwości poznania treści jego głosu. Tak rozumiana tajność gwarantuje nieskrępowane oddanie głosu przez wyborcę, w sposób zgodny wyłącznie z jego wolą. Tym samym też stanowi gwarancję wolnych wyborów. Konstytucjonalizacja tajności głosowania nakłada na ustawodawcę nakaz ustanowienia regulacji gwarantujących stworzenie w czasie głosowania w lokalu wyborczym takich warunków, które umożliwią wyborcy tę tajność zachować (np. karta do głosowania zadrukowana tylko z jednej strony, wydzielone miejsce w lokalu, które umożliwi tajne oddanie głosu). Zasada ta może podlegać ograniczeniom, jak np. w przypadku oddawania głosu przez osoby niewidome, którym w akcie głosowania może pomagać inna osoba. Wprowadzając takie wyjątki ustawodawca powinien jednak rozważyć, czy są one konieczne i czy dostępne rozwiązania techniczne nie powodują, że możliwe jest jednak oddanie przez osoby, których te ograniczenia dotyczą, głosu w sposób tajny. Jeśli taka możliwość istnieje i jej wprowadzenie nie pociąga za sobą wyjątkowych trudności – powinna zostać przez ustawodawcę uwzględniona.
 

 
« Wstecz


Dyskusja: "Komentarz do art. 96 Konstytucji RP"
Data: Nazwa: Komentarz:
- Nie ma żadnych komentarzy -
Dodaj komentarz | Wyświetlić wszystkie komentarze